ساعت ۱۱ شب است، خستهاید اما خوابتان نمیبرد. چرا بعضی شبها ذهن ما درست زمانی که باید آرام شود، فعالتر میشود؟ پروتکلهای خواب اندرو هوبرمن در کتاب «پروتکلها» به همین مسئله میپردازند: چگونه میتوان با تنظیم نور، زمان بیداری و عادتهای روزانه، شرایط مناسبتری برای خواب فراهم کرد؟
ایده اصلی این است که خواب خوب از لحظه رفتن به رختخواب شروع نمیشود. آنچه صبح انجام میدهیم، نوشیدنیهایی که در طول روز مصرف میکنیم و نوری که شب دریافت میکنیم، همگی بر ساعت زیستی بدن اثر دارند. این توصیهها برای بهبود عادتهای خواباند و جای تشخیص یا درمان پزشکی را نمیگیرند.
صبحها چطور ساعت زیستی بدن را تنظیم کنیم؟
بدن ما چرخهای تقریباً ۲۴ ساعته دارد که زمان خواب و بیداری را هماهنگ میکند. روشنایی روز یکی از مهمترین پیامها برای این ساعت زیستی است. هوبرمن توصیه میکند در ۳۰ تا ۶۰ دقیقه نخست پس از بیداری، مدتی در فضای باز و در معرض نور طبیعی قرار بگیریم؛ بدون آنکه مستقیم به خورشید نگاه کنیم.
برای مثال، اگر ساعت هفت صبح بیدار میشوید، میتوانید پیش از شروع کار ده دقیقه در حیاط یا خیابان قدم بزنید. مدت مناسب به شدت نور و شرایط هوا بستگی دارد و در روزهای ابری ممکن است بیشتر باشد. نشستن کنار پنجره لزوماً همان میزان نور فضای باز را فراهم نمیکند.
در میان پروتکلهای خواب، منظم بودن ساعت بیداری نیز جایگاه مهمی دارد. بهتر است هر روز تقریباً در ساعت مشخصی بیدار شوید؛ حتی روزهای تعطیل. ورزش متناسب با توان فرد و فعالیت روزانه هم میتواند به خواب کمک کند، اما لازم نیست برای شروع برنامهای سنگین داشته باشید.
نور و دمای اتاق چه نقشی در خواب دارند؟
همانطور که نور صبح به بیداری کمک میکند، کاهش روشنایی هنگام شب میتواند بدن را برای خواب آماده کند. نور شدید، بهویژه نزدیک زمان خواب، ممکن است ساعت زیستی را به تأخیر بیندازد. بهتر است در ساعات پایانی شب چراغهای پرنور را کم کنید و استفاده از صفحهنمایش را محدود سازید.
فرض کنید عادت دارید پیش از خواب با تلفن همراه اخبار بخوانید. تغییر ساده این است که تلفن را کنار بگذارید و چند صفحه کتاب کاغذی زیر نور ملایم بخوانید. این کار علاوه بر کاهش نور، به فاصله گرفتن از محتوای هیجانانگیز هم کمک میکند.
در پروتکلهای خواب هوبرمن، خنک و تاریک بودن اتاق نیز توصیه میشود. بدن هنگام خواب به کاهش نسبی دمای مرکزی نیاز دارد. دمای مناسب برای همه یکسان نیست؛ اتاق باید بهاندازهای خنک باشد که احساس راحتی کنید و در صورت نیاز بتوانید با پتو گرم بمانید.
کافئین، چرت روزانه و ساعت خواب را چگونه مدیریت کنیم؟
کافئین میتواند ساعتها پس از نوشیدن قهوه، چای پررنگ یا نوشابه انرژیزا بر هوشیاری اثر بگذارد. در توصیههای هوبرمن آمده است که بهتر است از حدود هشت تا ده ساعت پیش از خواب کافئین مصرف نکنیم. حساسیت افراد متفاوت است؛ بنابراین باید ببینید تغییر زمان مصرف چه اثری بر خواب خودتان دارد.
اگر معمولاً ساعت یازده شب میخوابید، کنار گذاشتن قهوه عصرانه میتواند آزمایش خوبی باشد. در کنار آن، نوشیدن الکل پیش از خواب، هرچند ممکن است ابتدا خوابآلودگی ایجاد کند، میتواند پیوستگی و کیفیت خواب را مختل کند. مصرف مکملهای خواب نیز راهکار عمومی و ضروری برای همه نیست.
چرت کوتاه اوایل بعدازظهر ممکن است خستگی را کم کند؛ ولی خواب طولانی یا دیرهنگام روز میتواند خواب شب را دشوار کند. بیشتر بزرگسالان به حدود هفت تا نه ساعت خواب شبانه نیاز دارند. بنابراین پروتکلهای خواب تنها زمانی مفیدند که فرصت کافی برای خواب نیز در برنامه روزانه وجود داشته باشد.
اگر نیمهشب بیدار شدیم چه کار کنیم؟
بیدار شدن کوتاهمدت در شب همیشه نشانه بیماری نیست. اما اگر مدت طولانی بیدار بمانید و مدام ساعت را بررسی کنید، نگرانی درباره خواب ممکن است بیشتر شود. تمرین تنفس آرام، ریلکسیشن یا استراحت عمیق بدون خواب (NSDR) برای بعضی افراد به آرام شدن کمک میکند؛ بااینحال جایگزین خواب کافی نیست.
اگر خوابآلود نیستید و مدت زیادی در رختخواب بیدار ماندهاید، میتوانید برخیزید، در نور کم کار آرامی انجام دهید و وقتی دوباره خوابآلود شدید برگردید. در صورت تداوم بیخوابی، خستگی شدید روزانه یا علائمی مانند خرخر بلند و قطع تنفس هنگام خواب، مراجعه به پزشک ضروری است. برای بیخوابی مزمن، درمان شناختیرفتاری بیخوابی (CBT-I) از درمانهای اصلی توصیهشده است.
در معرفی پروتکلهای خواب گاهی نام مکملهایی مانند منیزیم و ملاتونین هم مطرح میشود. شواهد اثربخشی، خطرها و تداخلهای احتمالی آنها یکسان نیست و مصرفشان، بهخصوص برای کودکان و نوجوانان، باید با نظر پزشک باشد.
یک برنامه ساده برای هفته اول
برای شروع لازم نیست همه عادتها را همزمان تغییر دهید. این چهار اقدام را برای هفت روز امتحان کنید و هر صبح میزان سرحالی و راحتی به خواب رفتن شب قبل را یادداشت کنید:
- هر روز در ساعت تقریباً یکسانی بیدار شوید و صبح مدتی نور طبیعی دریافت کنید.
- فعالیت بدنی منظم داشته باشید و مصرف کافئین را به ساعات ابتدایی روز محدود کنید.
- چند ساعت پیش از خواب نور محیط را کاهش دهید و اتاق را آرام، تاریک و نسبتاً خنک نگه دارید.
- پیش از خواب زمانی برای آرام شدن اختصاص دهید و برای خواب شبانه فرصت کافی بگذارید.

اگر برای برنامه روزانه اعضای خانواده هم دنبال محتوای متناسب با سن هستید، میتوانید به بخش آموزش کودکان هلیو سر بزنید؛ نیاز خواب کودکان و نوجوانان با بزرگسالان متفاوت است.
پروتکلهای خواب قرار نیست به فهرستی سختگیرانه تبدیل شوند. از یک تغییر کوچک، مانند ثابت نگه داشتن ساعت بیداری و دریافت نور صبح، شروع کنید و نتیجه را در طول یک هفته بررسی کنید. برای مطالعه توضیحات اولیه هوبرمن نیز راهنمای رسمی خواب در وبسایت Huberman Lab در دسترس است.

